YAKTHUNG YAK (ᤕᤠᤰᤌᤢᤱ ᤕᤰ)

- प्राज्ञ अमर तुम्याहाङ लेख सार नेपालको बहुभाषिकतालाई आत्मसात गर्दैै नेपालको संविधान, २०७२ ले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरूलाई राष्ट्र भाषाको मान्यता दिएको छ । यही परिप्रेक्ष्यमा नेपालमा बोलिने कुन कुन भाषाहरू शिक्षाका माध्यमका रूपमा प्रयोग भइआएका छन् र तिनको अवस्था कस्तो रहेको छ ? सो बारेमा चर्चा गर्नु यस लेखको मुख्य ध्येय हो । शिक्षामा मातृभाषाको अर्थ, शिक्षामा मातृभाषा प्रयोगसम्बन्धी कानुनी प्रावधानहरू, उक्त प्रावधानका आधारमा विद्यालय र विश्वविद्यालयको औपचारिक शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोगको अवस्था, अनौपचारिक शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोग, मातृभाषा शिक्षामा भएका उपलब्धिको लेखाजोखा, व्यवहारमा देखिएका समस्याहरू र शिक्षामा मातृभाषा पठनपाठनमा सुधार ल्यानका लागि केही सुझावहरू यस लेखमा समावेश छन् ।    शिक्षामा मातृभाषा  “मातृभाषा” भन्नाले बालबालिकाले आफ्नो घर परिवारमा बोल्ने पहिलो भाषालाई जनाउँछ (बहुभाषिक शिक्षा कार्यान्वयन निर्देशिका, २०६६: २) । मातृभाषी विद्यार्थीहरूलाई अध्यापन गराउँदा उनीहरूकै मातृभाषामा पढाउने कार्य नै शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोग हो । सिल, यादव र कँडेल (२०७३) ...

    मुक्कुम्लुङमामा जबरजस्ती केबलकार बनाउन खोजिए धार्मिक गृहयुद्ध सुरु हुन्छ- प्रदीप मादेन 

- प्राज्ञ अमर तुम्याहाङ येहाङ लाओती  कार्यपत्रको सार  याक्थुङ लिम्बु जाति आफ्नो मौलिक भाषा, संस्कृति, कला, जीवनदर्शन, जीवन बाँच्ने पृथक पद्धति भएको जाति हो । यस जातिमा मौलिक लोक नाच, भाका र गायकी पनि युगौँदेखि प्रयोग भइआएका छन् । यिनको प्राचीनता याक्थुङहरूको शास्त्र मुन्धुम, कृषियुग, सिकारी युगआदिसँग जोडिने गरेको पाइन्छ । यस्तै धेरै लोक नाच परम्परामध्ये धान नाच र त्यससँग जोडिएको पालाम बारेमा यस पत्रमा चर्चा गरिएको छ । प्रदर्शन कला धान नाच र त्यससँग सम्बन्धित गायन पालामको आफ्नै प्रकारको प्राकृतिक वृत्त रहेको छ । यहाँ  धान नाचको उद्भव, विकास, धान नाचका प्रकार, पालाम (सङ्क्षिप्त वर्णन) र धान नाचको अवस्था र उपादेयताबारेमा चर्चा गरिएको छ । शब्दकुञ्जी कि?लिक्क्या, कुसरक्पा, के़ङ्जोली, ख्याली, ताम्राङ्ग्या, पालाम्, या? ला:क्, या? ला:ङ्, सिर्धाप्प्या ।   विषय प्रवेश याक्थुङ लिम्बु जातिमा कृषिसँग सम्बन्धित प्रदर्शनकारी कलाहरू ‘ताम्अ:क्मा ला:ङ्’ (मकै गोड्दा नाचिने नाच), या? ला:ङ् (धान नाच), फुङ्सोक (गुरुपूजा) मा प्रदर्शन गरिने धानको बिउ राख्ने, रोप्ने, गोड्ने, थन्कयाउने, ...

मारोहाङ खवाहाङ लिम्बु, पिएचडी डी.बी. आङ्बुङ प्राज्ञ अमर तुम्याहाङ परिचय याक्थुङ् लाजे लिम्बुवानका मूलवासी अर्थात् आदिवासी जनता लिम्बू (याक्थुङ) राष्ट्रको आफ्नै मौलिक मुन्धुम, भाषा, संस्कृति, इतिहास र जीवनदर्शन छ । उनीहरूको आदिभूमि वा थातथलोलाई सबैभन्दा पहिले फाँढफुँड र खनजोत गरी चर्ची ल्याएका हुन् । यो भूमिको विभिन्न स्थान डाँडाकाँडा, पहाड पर्वत, हिमाल, भञ्ज्याङ्, लेकबेँसी र खोलानाला लगायतका स्थानलाई उनीहरूले नै सबभन्दा पहिले आफ्नै मातृभाषामा स्थाननाम दिएका हुन् । यसरी कुनै पनि स्थानको नाम दिने यो परम्परालाई उनीहरूले कुनै अर्थ र उपादेयता विना हावाकै तालमा सुरुवात गरेका होइनन् । यसमा उनीहरूको आफ्नै मौलिक भाषा, मुन्धुम परम्परा, लोकविश्वास र ती स्थानप्रतिको बुझाइ तथा अन्तरक्रियालाई प्रतिबिम्बित गर्न ती नामहरू दिँदै राख्दै आए र त्यसैको निरन्तरतामा मान्दै पुज्दै पनि आएका हुन् । स्थाननाम राख्ने र त्यसलाई निरन्तरता दिने तथा त्यसमा केही व्रmमभङ्गता आउने वा विभिन्न कारणले हस्तक्षेप एवम् औपनिवेशीकरण भई प्रतिस्थापन, विलयीकरण अर्थात् अर्को भाषामा उल्था हुने चलनले विभिन्न मौलिक नामहरू परिवर्तन भइरह...